EN ↔ ҚАЗ · 473 термин

Сөздер

Техникалық қазақ тілі әлі де қалыптасу үстінде. Бұл — сайттың жасаған таңдауы, оның себебі және неден аулақ болу керегі. Қазақша оқытсаң немесе жазсаң, алып қолдан әрі келіспесең айт.

01 Мұнда қазақша қалай жазамыз

Құрал атауын сақта, ұғымды аудар

Үйренуші теретін немесе экраннан көретін сөздер сол күйінде қалады: git, prompt, agent, API, deploy, token, repo, frontend, backend, MCP, Claude Code. Қазақ тілінде әбден орныққан сөздер кириллицамен жазылады: агент, токен, модель, сервер, код, файл, промпт, репозиторий, коммит. Қалғанының бәріне нақты қазақ сөзі алынады: қолданба (app), тармақ (branch), біріктіру (merge), дерекқор (database), сілтеме (link), құпиясөз (password).

Латын сөзі + дефис + қазақша жалғау

Жалғау дефис арқылы жалғанады: апостроф та, бос орын да қойылмайды — GitHub-қа, git-те, Claude Code-ты, API-ге, LLM-ді, Vercel-ге. Жалғаудың түрі жазылуына емес, айтылуына қарай таңдалады: Claude [клод] деп оқылады, сондықтан жуан әрі қатаң түрі жалғанады — Claude-қа, Claude-та. Оқылуы күмәнді болса (Gemini, production, CLI, IDE, README), жалғауды мүлде қоспай, артынан қазақша анықтауыш сөз қой: CLI құралында, production ортасына, README файлын.

Кириллицамен жазылған сөзге жалғау тікелей жалғанады

Кириллицамен жазылып тұрған сөзге дефис қойылмайды: промптты, токендер, серверге, репозиторийде, агентпен, модельдің. Дефис — тек латын әрпімен жазылған сөз бен қысқарған сөзге арналған. Қазақ тілінде бұл жерде апостроф та қолданылмайды: API-ге деп жазылады.

Пәрмен мен файл атауына жалғау жалғанбайды

Пәрмен әріпме-әріп теріледі, сондықтан оған қазақша жалғау жалғанбайды. Оның орнына артынан анықтауыш сөз қой: «npm install пәрменін орында» деп жаз, «npm install-ды орында» деп жазба; «CLAUDE.md файлын аш» деп жаз, «CLAUDE.md-ны аш» деп жазба. Бұл ереже файл атауына, жалаушаларға және код түрінде көрсетілген кез келген үзіндіге қатысты.

Үйренушіге «сен» деп сөйле

Үйренушіге арналған мәтін, кеңес және тест жауабы «сен» түрінде жазылады: «Промптты нақтырақ жаз», «Жарайсың!». Түйме мен мәзір атаулары бейтарап тұйық етістікпен беріледі, сонда интерфейстің өзі ешқандай мәнер таңдамайды: «Бастау», «Сақтау», «Кодты көшіру». Қате хабарларында екінші жақ та, леп белгісі де болмайды: «Жүктеу мүмкін болмады» — «Сен жүктей алмадың» емес. ЖИ-ге жазылатын промпт та «сен» түріндегі бұйрық райда, өйткені үйренуші күні бойы дәл сол мәнерде жазады.

Сан мен күнді қазақша жаз

Күн жылдан басталады: «2026 ж. 22 қыркүйек»; қысқа түрі — 22.09.2026. Ай мен апта күндері кіші әріппен жазылады. Уақыт 24 сағаттық (19:00), аралығы бос орынсыз сызықшамен беріледі (19:00–21:00). Ондық бөлшекте үтір (3,5), мыңдықтар ажыратылмайтын бос орынмен бөлінеді (1 500), ақша да солай (5 000 ₸). Пайыз бос орынсыз жазылады — 80%, жалғауы дефиспен — «80%-ы». Сан алдында тұрса, зат есім көпше тұлғада болмайды: «5 сабақ», «3 коммит», ешқашан «5 сабақтар» емес. Цифрмен жазылған реттік санға дефис қойылады: «1-қадам», «3-модуль». Нұсқа «2.3 нұсқасы» деп жазылады.

Орыс тілінен көшірілген сөздерді қолданба

«Қосымша» емес — қолданба, «скачать ету» емес — жүктеп алу, «настройкалар» емес — параметрлер, «пароль» емес — құпиясөз, «ссылка» емес — сілтеме, «кнопка» емес — түйме, «папка» емес — қалта, «юзер» емес — пайдаланушы, «разработчик» емес — әзірлеуші, «версия» емес — нұсқа, «мәліметтер базасы» емес — дерекқор. Ағылшын түбіріне орысша етістік жалғауын жапсырма: «закоммитить», «запушить», «пофиксить», «задеплоить» дегеннің орнына «commit жасау», «push жасау», «түзету», «deploy жасау» деп жаз. «Бэкенд», «фронтэнд», «деплой», «вайб-кодинг» деп те жазылмайды: backend, frontend, deploy, vibe coding латынша қалады.

Терминді бір рет түсіндір, сосын қысқа түрін қолдан

Термин бетте бірінші рет кездескенде қазақша түрін беріп, жақша ішінде ағылшыншасын жаз: «Тармақ (branch) — кодтың жеке көшірмесі…». Одан әрі қайсысы қысқа әрі түсінікті, соны қолдана бер: «тармақ» немесе «branch». Бұл ереже әр бетке бөлек қолданылады, өйткені адам іздеуден бірден бір сабаққа түсуі мүмкін.

02 Терминдер

ЖИ негіздері

vibe codingvibe codingлатынша қалады

Vibe coding — не керегін қарапайым тілмен айтып, кодты ЖИ-ге жаздыру, сосын шыққан нәтижені қарап шығу.

Бірінші қолданбаңды vibe coding-пен жаса, бірақ кодты сосын өзің оқып шық.

болмайды: вайб-кодинг

artificial intelligence (AI)жасанды интеллект (ЖИ)

Жасанды интеллект — бұрын адамның ойлауын қажет еткен жұмысты компьютерге істететін технология.

ЖИ-мен жұмыс істеу — бүгін әр жасаушыға керек дағды, бөлек мамандық емес.

баламасы: ЖИболмайды: ИИ

large language model (LLM)үлкен тілдік модель (LLM)

Үлкен тілдік модель — орасан көп мәтінмен оқытылып, келесі бөлікті болжауды үйренген, содан жауап пен код жаза алатын бағдарлама.

LLM-ді дерекқор деп ойлама: ол жауапты іздеп таппайды, жаңадан жазады.

баламасы: ҮТМ

modelмодель

Модель — сұрауыңа жауап беретін нақты бір оқытылған ЖИ бағдарламасы; әрқайсысының күші, жылдамдығы мен бағасы әртүрлі.

Қарапайым тапсырмаға арзан модельді, қиын жұмысқа күшті модельді таңда.

tokenтокен

Токен — модель шын мәнінде оқитын және жазатын ең кіші бөлшек: сөз, сөздің бөлігі немесе тыныс белгісі.

Бәрі токенмен саналады: баға да, шектеу де, контекст терезесі де.

tokenizerтокенизатор

Токенизатор — мәтінді токендерге бөлетін бөлік; әр модель тұқымдасының өз токенизаторы бар.

tokenizer taxтокен салығы

Токен салығы — токенизатор нашар бөлетін тілде жазғаның үшін төленетін артық ақы: сол бір мағына қазақша ағылшыншадан шамамен 2–4 есе көп токен алады.

Промпт пен CLAUDE.md файлын ағылшынша жаз, қазақшаны пайдаланушы оқитын мәтінге қалдыр.

баламасы: tokenizer tax

context windowконтекст терезесі

Контекст терезесі — модельдің бір мезетте көре алатын бүкіл мәтіні: нұсқауың, әңгіме, оқыған файлдары және өз жауабы.

Контекст терезесінен тыс қалған нәрсе модель үшін мүлде жоқ.

contextконтекст

Контекст — модель жауап жазып тұрған сәтте алдында тұрған барлық ақпарат.

context rotконтексттің тозуы

Контексттің тозуы — кіріс мәтін ұзарған сайын жауаптың сенімсіздене беруі, тіпті оңай сұрақта да.

Терезенің үлкендігі контексттің тозуын жоймайды: жаңа тапсырмаға жаңа сеанс аш.

баламасы: context rot

temperatureтемпература

Температура — келесі токенді таңдағандағы кездейсоқтық деңгейі: төмен болса — нәтиже тұрақты, жоғары болса — әртүрлі.

Кодқа температураны төмен қой, идея ойлап табуға жоғары көтер.

hallucinationгаллюцинация

Галлюцинация — сенімді естілгенімен, ойдан шығарылған жауап: жоқ функция, жалған сілтеме, қате баға.

Модель берген сілтемені ашып көрмей сенбе — галлюцинация болуы мүмкін.

баламасы: ойдан шығарылған жауап

trainingоқыту

Оқыту — модельге орасан көп мәтінді көрсетіп, ішіндегі миллиардтаған санды бірте-бірте бапқа келтіру процесі.

fine-tuningқосымша оқыту

Қосымша оқыту — дайын модельді өз мысалдарыңмен әрі қарай оқытып, бір нақты іске бейімдеу.

Факт қосу үшін қосымша оқытуды емес, RAG тәсілін қолдан.

баламасы: бейімдеу

datasetдеректер жиынтығы

Деректер жиынтығы — модельді оқытуға немесе тексеруге жиналған мысалдар жинағы.

баламасы: деректер жинағыболмайды: датасет

parametersпараметрлер

Параметрлер — оқыту кезінде бапталатын модельдің ішкі сандары; модельдің көлемі солардың санымен өлшенеді.

weightsсалмақтар

Салмақтар — модель сақтайтын, оқыту нәтижесінде шыққан сандар; оның бар «білімі» соның ішінде.

neural networkнейрондық желі

Нейрондық желі — қабат-қабат жалғанған қарапайым есептеулерден тұратын, дайын ережемен емес, мысалдармен үйренетін құрылым.

баламасы: нейрожеліболмайды: нейросеть

machine learningмашиналық оқыту

Машиналық оқыту — ережені қолмен жазбай, компьютерге мысалдардан заңдылық таптыру тәсілі.

deep learningтерең оқыту

Терең оқыту — көп қабатты нейрондық желіні қолданатын машиналық оқыту түрі; қазіргі ЖИ осының арқасында шықты.

embeddingэмбеддинг

Эмбеддинг — мәтінді сандар тізбегіне айналдыру; мағынасы ұқсас мәтіндердің сандары да бір-біріне жақын болады.

Эмбеддинг арқылы іздеу дәл сол сөзді емес, сол мағынаны табады.

RAG (retrieval-augmented generation)RAGлатынша қалады

RAG — сұраққа жауап берер алдында өз құжаттарыңнан керек үзіндіні тауып, промптқа қосу тәсілі.

RAG тәсілімен модель сенің құжаттарыңа сүйеніп жауап береді әрі дереккөзін көрсете алады.

inferenceинференс

Инференс — оқытылған модельдің нақты сұрауға жауап шығарып тұрған сәті; ақы да сол үшін төленеді.

баламасы: жауап шығару

reasoning modelпайымдайтын модель

Пайымдайтын модель — жауап берер алдында есепті ойша шешіп шығатын модель: дәлірек, бірақ баяу әрі қымбат.

Қиын қатені пайымдайтын модельге бер, атын өзгерту сияқты ұсақ істі жылдамына бер.

extended thinkingкеңейтілген ойлану режимі

Кеңейтілген ойлану режимі — модельге жауап жазар алдында ойлануға көбірек токен жұмсауға рұқсат беретін баптау.

multimodalмультимодальды

Мультимодальды — мәтінмен қатар сурет, дыбыс немесе бейнені де түсінетін деген сөз.

Мультимодальды модельге дизайн скриншотын көрсетіп, сол бойынша бет жасауды сұра.

benchmarkбенчмарк

Бенчмарк — модельдерді өзара салыстыруға арналған тұрақты тапсырмалар жиыны.

Бенчмарк ұпайы — бағдар ғана, сенің тапсырмаңа берілген уәде емес.

generative AIгенеративті ЖИ

Генеративті ЖИ — дайын жауаптың ішінен таңдамай, жаңа мәтін, код, сурет немесе дыбыс жасап шығаратын ЖИ.

open-weight modelашық салмақты модель

Ашық салмақты модель — салмақтарын кез келген адам жүктеп алып, өз машинасында іске қоса алатын модель.

local LLMжергілікті LLM

Жергілікті LLM — интернетсіз, өз ноутбугыңда істейтін модель: тегін әрі құпия, бірақ бұлттағы күшті модельдерден әлсіз.

Ollama арқылы жергілікті модельді іске қоссаң, промптарың компьютерден шықпайды.

quantizationквантизация

Квантизация — модельдің сандарын дәлдігі төмен түрде сақтап, оны кішірейту; сонда ол қарапайым компьютерге сыяды.

4 биттік модель әр миллиард параметрге шамамен 0,6–0,7 ГБ жад сұрайды.

natural language processing (NLP)табиғи тілді өңдеу

Табиғи тілді өңдеу — компьютерге адам тілін оқуды және жазуды үйрететін сала.

chatbotчат-бот

Чат-бот — сұрақ-жауап түрінде сөйлесетін бағдарлама.

rate limitсұрау шегі

Сұрау шегі — белгілі бір уақыт ішінде жіберуге болатын сұраулардың ең көп саны.

function callingфункция шақыру

Функция шақыру — модельдің мәтін жазудың орнына «мына функцияны мынадай мәнмен орында» деп жауап бере алатын тәсілі.

Функция шақыру арқылы қарапайым чат моделі агентке айналады.

pre-trainingалдын ала оқыту

Алдын ала оқыту — оқытудың ең ұзақ бірінші кезеңі: модель интернеттің орасан бөлігін оқып, тілдің өзін үйренеді.

knowledge cutoffбілім шегі

Білім шегі — модель оқыған деректердің соңғы күні: одан кейін шыққан кітапхана да, жаңалық та ол үшін жоқ.

Кітапхана білім шегінен кейін шыққан болса, құжаттамасын промптқа өзің қос.

баламасы: оқыту деректерінің соңғы күні

frontier modelалдыңғы қатарлы модель

Алдыңғы қатарлы модель — компанияның қазіргі ең күшті моделі, әдетте ең баяу әрі ең қымбаты.

Бүгін алдыңғы қатарлы модель төрт-бес компанияда бар, олар бірнеше ай сайын орын ауыстырып тұрады.

closed modelжабық модель

Жабық модель — салмақтары жарияланбаған модель: оны тек жасаған компания арқылы қолдануға болады.

Жабық модель әдетте күштірек, ашық салмақты модель құпиярақ — таңдау тапсырмаға байланысты.

баламасы: жабық салмақты модель

model providerмодель жеткізуші

Модель жеткізуші — сен сөйлесіп отырған модельді өз серверінде іске қосатын компания: Anthropic, OpenAI, Google, Mistral және басқалары.

Көп құралда бірде-бір промптты қайта жазбай, модель жеткізушіні ауыстыруға болады.

баламасы: провайдер

transformerтрансформер

Трансформер — қазіргі тілдік модельдердің дерлік бәріне ортақ ішкі құрылым: ол әр сөзді қалған сөздердің бәрімен салыстыра алады.

prompt cachingпромптты кэштеу

Промптты кэштеу — промпттың өзгермейтін басын сақтап қою; содан кейінгі сұраулар арзан әрі жылдам болады.

Ұзын тұрақты нұсқауды промпттың басына қой — сонда ол кэштеледі.

streamingағынмен беру

Ағынмен беру — жауаптың толық бітуін күтпей, жазылып жатқан күйінде токенмен көрсетіп отыру.

болмайды: стриминг

input and output tokensкіріс және шығыс токендері

Кіріс токендері — сенің жібергенің, шығыс токендері — модельдің жазғаны; шығысы әдетте бірнеше есе қымбат.

Қойып жіберген ұзын файл әр сұрау сайын қайта кіріс токені болып саналады.

evaluation (eval)бағалау

Бағалау — модельді немесе промптты тексеретін қайталанбалы сынақ: өзгеріс шынымен пайда берді ме, соны көрсетеді.

Бағалау болмаса, жаңа промпт жақсы екенін тек болжап отырасың.

баламасы: eval

non-determinismнәтиженің тұрақсыздығы

Нәтиженің тұрақсыздығы — бір промпт әр жолы басқаша жауап беруі мүмкін, өйткені модель токенді аздап кездейсоқ таңдайды.

Бір рет істеп кетсе, «бітті» деме — тағы бір рет іске қосып көр.

AI assistantЖИ-көмекші

ЖИ-көмекші — сұрағыңа жауап беріп, мәтін жазып беретін, бірақ компьютеріңде өз бетінше ештеңе істемейтін ЖИ.

ЖИ-көмекші ұсыныс береді, ал агент барып өзі істейді.

баламасы: ассистентболмайды: ИИ-ассистент

AI literacyЖИ сауаттылығы

ЖИ сауаттылығы — бұл құралдардың нені істей алатынын, нені істей алмайтынын біліп, шығарған нәтижесіне сене салмай тексеру дағдысы.

Бүгін ЖИ сауаттылығы іздеу жүйесін қолдана білу сияқты негізгі дағдыға айналды.

biasбейімділік

Бейімділік — модельдің оқыған деректерінен жұққан, жауабында байқатпай қайталанатын біржақтылық.

Модель қазақшадан әлдеқайда көп ағылшын мәтінін оқыған, ол жауабынан білініп тұрады.

баламасы: жүйелі ауытқу

AI safetyЖИ қауіпсіздігі

ЖИ қауіпсіздігі — модельді зиянды сұраудан бас тартатын, нақты билік берілгенде болжауға болатындай әрекет ететін етіп жасау жұмысы.

GPUGPUлатынша қалады

GPU — модельді оқыту мен іске қосудың артында тұрған ауыр есептеуді қатарынан орындайтын чип.

Жергілікті модель сенің GPU құрылғыңда, бұлттағы модель басқа біреудің GPU құрылғысында істейді.

баламасы: графикалық процессорболмайды: видеокарта

speech to textдауысты мәтінге айналдыру

Дауысты мәтінге айналдыру — ауызша айтқаныңды модель оқитын мәтінге көшіру.

Ұзын промптты теріп отырғаннан гөрі айтып жіберген жылдам.

image modelсурет жасайтын модель

Сурет жасайтын модель — мәтін жазудың орнына сипаттама бойынша сурет шығаратын модель.

Логотипке сурет жасайтын модельді, кодқа тілдік модельді қолдан.

AI coding toolЖИ-кодтау құралы

ЖИ-кодтау құралы — ішіне модель орнатылған редактор немесе терминал бағдарламасы: Claude Code, Cursor, GitHub Copilot, Windsurf, Gemini CLI, Codex.

Олардың жұмыс қағидасы ұқсас: біреуін жөндеп меңгерсең, кез келген екіншісіне оңай көшесің.

ClaudeClaudeлатынша қалады

Claude — Anthropic компаниясының модельдер тобы әрі осы курста ең жиі қолданылатын ЖИ-көмекші.

Қате мәтінін Claude-қа көрсетіп, себебін сұра.

ChatGPTChatGPTлатынша қалады

ChatGPT — OpenAI компаниясының ЖИ-көмекшісі; көпшілік ЖИ-мен алғаш осы арқылы танысады.

Бір сұраққа ChatGPT-дің жауабы мен Claude-тың жауабын салыстырып көрген жөн.

GeminiGeminiлатынша қалады

Gemini — Google компаниясының модельдер тобы: ұзын құжатпен және суретпен жақсы жұмыс істейді.

Оқылуы күмәнді атауға жалғау қоспа: «Gemini-ге» емес, «Gemini моделіне» деп жаз.

RLHF (reinforcement learning from human feedback)адам пікірі арқылы оқыту

Адам пікірі арқылы оқыту — адамдар модельдің жауаптарын бағалап отыратын кейінгі кезең; содан модель қандай жауаптың шынымен пайдалы екенін үйренеді.

баламасы: RLHF

token priceтокен бағасы

Токен бағасы — әр миллион токен үшін төленетін ақы; жіберген мәтінің мен модель жазған жауап бөлек саналады.

Қазақша промпт қымбатырақ түседі: сол бір мағына көбірек токен алады.

GPU (graphics processing unit)графикалық процессор (GPU)

Графикалық процессор — модельге қажет орасан көп есептеуді атқаратын чип; ЖИ-дің қымбаттығы да содан.

Жергілікті модель өз құрылғыңның графикалық процессорында, бұлттағы модель деректер орталығында істейді.

баламасы: GPUболмайды: видеокарта

Агенттер және агенттік кодтау

AI agentЖИ-агент

ЖИ-агент — цикл ішінде істейтін модель: мақсатты алады, құралдарды өзі шақырады, нәтижені көреді де, қайта әрекет етеді.

Агент файлды оқиды, өзгертеді, тестті жүргізеді, қатені көреді де, түзетеді.

баламасы: агентболмайды: ИИ-агент

agent loopагент циклі

Агент циклі — мақсатты қарау, әрекет таңдау, нәтижені көру және қайталау; жұмыс біткенше немесе саған жүгінгенше жалғасады.

Циклдің күші — кері байланыста: агент болжамай, нақты нәтижені көріп отырады.

agentic codingагенттік кодтау

Агенттік кодтау — кодтың көбін өзің теріп жазбай, агентке тапсырып, оның жұмысын бағыттап отыру.

agentic engineeringагенттік инженерия

Агенттік инженерия — vibe coding-тің кәсіби түрі: кодты агент жазады, бірақ тест, тексеру және git орнында қалады.

Vibe coding-тен агенттік инженерияға өту бір тест жазудан басталады.

tool useқұрал қолдану

Құрал қолдану — модельге әрекет етуге мүмкіндік беру: файл оқу, пәрмен жүргізу, API шақыру.

Құралы болмаса, модель тек мәтін жаза алады.

tool callқұрал шақыру

Құрал шақыру — модельдің «мына файлды оқы» деген нақты сұрауы; оны сенің бағдарламаң орындап, нәтижесін қайтарады.

MCP (Model Context Protocol)MCPлатынша қалады

MCP — сыртқы құралдар мен деректерді ЖИ қолданбаларына қосудың ашық стандарты; бір сервер бірнеше құралда бірдей істейді.

MCP — ЖИ үшін USB-C іспетті: әр жұпқа бөлек сым емес, бір ортақ қосқыш.

MCP serverMCP серверілатынша қалады

MCP сервері — бір жүйенің құралдары мен деректерін ашып беретін шағын бағдарлама: GitHub, Figma немесе дерекқор.

Тек сенетін көзден алынған MCP серверін орнат: құрал сипаттамасы да сенімсіз кіріс деп саналады.

subagentсубагент

Субагент — негізгі агент шақыратын көмекші агент: өз контекст терезесінде жұмыс істеп, қысқа қорытынды қайтарады.

Ұзақ іздеуді субагентке тапсыр, сонда негізгі терезең таза қалады.

баламасы: қосалқы агент

skill (Agent Skills)skillлатынша қалады

Skill — бір істі қалай дұрыс атқару керегі жазылған қалта; агент оны сол іс кезіккенде ғана ашады.

Skill-ді қолдану бәрін CLAUDE.md файлына тығудан артық: ол контекстке керек кезде ғана кіреді.

баламасы: дағды

hookhookлатынша қалады

Hook — агент жұмысының белгілі бір сәтінде автоматты түрде іске қосылатын сенің скриптің: мысалы, әр өзгерістен кейін линтер жүргізу.

Ешқашан бұзылмауға тиіс ережені CLAUDE.md файлына емес, hook-қа жаз.

CLAUDE.mdCLAUDE.md файлылатынша қалады

CLAUDE.md — әр сеанстың басында жүктелетін жоба жады: агент өзі болжай алмайтын пәрмендер, ережелер мен ерекшеліктер.

CLAUDE.md файлын 200 жолдан қысқа ұста: әр жол әр сеанста контекст жейді.

AGENTS.mdAGENTS.md файлылатынша қалады

AGENTS.md — CLAUDE.md-мен мақсаты бір, бірақ түрлі құралдар оқитын ортақ пішімдегі файл.

Бір AGENTS.md файлын түрлі құралдар оқиды: Claude Code, Codex, Cursor.

plan modeжоспарлау режимі

Жоспарлау режимі — агент файлдарды оқиды, бірақ кодқа тимейді: алдымен не істейтінін жазып береді.

2000 жолдық diff-ті емес, 200 жолдық жоспарды оқы.

permission modeрұқсат режимі

Рұқсат режимі — агенттің қай әрекетті сенен сұрамай істей алатынын белгілейтін баптау.

auto modeавто режим

Авто режим — әр әрекетті сенен сұраудың орнына, оларды бөлек тексеруші модель қарап отыратын режим.

Авто режим — қауіпсіздік белдігі, оқшауланған орта емес.

sessionсеанс

Сеанс — агентпен бір отырыста жүргізілген әңгіме; ол аяқталғанда контексті де жоғалады.

Екі рет түзетуге тырысып болмаса, сеансты тазалап, бірінші промптты жақсырақ жаз.

memory (agent)жад

Жад — агент сеанстар арасында сақтап қалатын жазбалары мен файлдары, өйткені әңгіменің өзі сақталмайды.

compactionқысу

Қысу — ұзарып кеткен әңгімені қысқа түйінге айналдырып, жұмысты таза терезеде жалғастыру.

Байланысы жоқ тапсырмаға көшсең, қысудан гөрі тазалаған жөн, оның үстіне ол тегін.

баламасы: compaction

context engineeringконтекст инженериясы

Контекст инженериясы — модельге әр қадамда дәл қажет мәтінді ғана беріп отыру шеберлігі.

Контекст инженериясы — агенттер цикл ішінде істей бастағанда промпт жазу шеберлігінің жалғасы.

checkpointбақылау нүктесі

Бақылау нүктесі — құралдың өзгеріс жасар алдында файлдардың күйін сақтап қоюы; соған қайтып оралуға болады.

Бақылау нүктесі — жергілікті қайтару, ал git — тұрақты қайтару.

worktreeworktreeлатынша қалады

Worktree — бір репозиторийдің тарихын бөлісетін, бөлек қалтадағы бөлек тармақ; сондықтан қатар жүрген сеанстар бір-біріне тимейді.

Қатар істейтін агенттердің әрқайсысына бөлек worktree бер, сонда бір файлды таласпайды.

баламасы: бөлек жұмыс қалтасы

multi-agent systemкөпагенттік жүйе

Көпагенттік жүйе — бір тапсырманы өзара бөлісіп орындайтын бірнеше агент.

Ол әдетте токенді 3–10 есе көп жейді, сондықтан алдымен бір агентпен көр.

orchestratorжетекші агент

Жетекші агент — жұмысты бөліп, бөліктерін орындаушы агенттерге таратып, нәтижелерін жинайтын агент.

баламасы: orchestrator

evaluator agentбағалаушы агент

Бағалаушы агент — жұмысты өзі жасамай, тек дайын нәтижені келісілген шарттарға сай ма деп тексеретін агент.

Жасаушы мен тексерушіні бөлек қой: агент өз жұмысын тым жомарт бағалайды.

evalevalлатынша қалады

Eval — агенттің өзіне және сенің нұсқауларыңа арналған тест жиынтығы: әр өзгерістен кейін қайта жүргізілетін нақты тапсырмалар.

Ең қарапайым түрі: бір кездері дұрыс шықпаған 10–20 тапсырманы сақтап қойып, қайта жүргізіп көру.

баламасы: бағалау жиынтығы

verification loopтексеру циклі

Тексеру циклі — агенттің өзі оқи алатын «өтті» не «өтпеді» белгісін беретін кез келген нәрсе: тест, build немесе скриншот.

Тексере алмайтын нәрсені шығарма.

guardrailsқорғаныс шектері

Қорғаныс шектері — агентті асып кетуден сақтайтын шектеулер: рұқсаттар, тесттер, тиюге болмайтын қалталар.

human in the loopадам бақылауы

Адам бақылауы — маңызды әрекет орындалмай тұрып, оны адамның көріп, растап отыруы.

harnessharnessлатынша қалады

Harness — ұзақ істейтін агентті ұстап тұратын қоршау: не істелгенін жазатын файл, мүмкіндіктер тізімі және әр сеанстың тұрақты тәртібі.

баламасы: агент ортасы

agent loop script (Ralph loop)Ralph циклілатынша қалады

Ralph циклі — бір промптты агентке қайта-қайта беретін қарапайым цикл; әр қайталауда контекст жаңадан басталады.

Цикл қосар алдында қайталау санын міндетті түрде шектеп қой.

slash command«/» пәрмені

«/» пәрмені — агенттің ішінде «/» таңбасынан басталатын дайын әрекет.

баламасы: slash commandболмайды: слэш-команда

cloud agentбұлттық агент

Бұлттық агент — сенің ноутбугыңда емес, бұлттағы машинада істейтін агент; оны браузерден немесе телефоннан бақылайсың.

agent teamагенттер тобы

Агенттер тобы — ортақ тапсырмалар тізімі бар, бір-біріне хабар жаза алатын жетекші агент пен оның командасы.

Агенттер тобын қоссаң, әр файлдың иесі біреу ғана болсын.

spec-driven developmentспецификацияға негізделген әзірлеу

Спецификацияға негізделген әзірлеу — алдымен не және не үшін екенін, сосын қалай екенін, сосын тапсырмалар тізімін жазып, содан кейін ғана агентке код жаздыру.

headless modeheadless режимілатынша қалады

Headless режимі — агентті сұхбаттасу экранынсыз, бір пәрменмен іске қосу; скрипт пен автоматтандыруға осы керек.

token budgetтокен бюджеті

Токен бюджеті — бір тапсырмаға жұмсауға дайын токен мөлшерің; өз бетінше жүретін жұмысты бастар алдында оны белгілеп ал.

model routingмодельді таңдап бағыттау

Модельді таңдап бағыттау — әр жұмысты өзіне лайық модельге жіберу: қарапайым қадамға арзанын, құрылым ойлауға күштісін.

agentагент

Агент — жай жауап бермей, цикл ішінде жұмыс істейтін ЖИ: шешім қабылдайды, құрал қолданады, нәтижені тексереді және тапсырма біткенше жалғастыра береді.

Агентке қандай түйме басу керегін емес, қандай мақсатқа жету керегін айт.

баламасы: ЖИ-агентболмайды: ИИ-агент

coding agentкодтау агенті

Кодтау агенті — жобаңды оқып, файл жазып, пәрмен орындап, өзі шығарған қатені көре алатын агент.

Claude Code, Codex, Gemini CLI, Cursor, Copilot — бәрі кодтау агенті, сондықтан біреуімен шектелме, бірнешеуін байқап көр.

toolқұрал

Құрал — агентке шақыруға рұқсат етілген кез келген әрекет: файл оқу, пәрмен орындау, интернеттен іздеу, дерекқорға сұрау жіберу.

болмайды: инструмент

skillskillлатынша қалады

Skill — агент тапсырма талап еткенде ғана жүктейтін нұсқау мен файл жинағы; сол себепті контекст артық толып кетпейді.

Командаң қайталай беретін deploy қадамдарын әр промптқа емес, бір skill ішіне жаз.

баламасы: дағды

auto-acceptавтоматты мақұлдау

Автоматты мақұлдау — агентке әр өзгерісті сұрамай қолдануға рұқсат беру: жылдам, әрі жұмысынан айырылудың ең жиі себебі.

Жұмысты commit жасамай тұрып автоматты мақұлдауды қоспа.

background agentфондық агент

Фондық агент — сен басқа іспен айналысып жүргенде өз бетінше жұмыс істеп, біткен соң хабарлайтын агент.

Ұсақ тазалау жұмысын фондық агентке бер де, өзің негізгі мүмкіндікті жалғастыра бер.

agent instructions file (CLAUDE.md, AGENTS.md)агент нұсқаулары файлы

Агент нұсқаулары файлы — жобаның түбірінде жатқан, әр агент ең алдымен оқитын файл: кодты қалай іске қосу керегі, қандай ереже бар, неге мүлде тиіспеу керегі жазылады.

CLAUDE.md файлын ағылшынша әрі қысқа жаз: оның ақысы әр сеанста токенмен төленеді.

autonomyдербестік

Дербестік — агенттің сенен сұрамай қаншалық алға жүре алатыны.

Қатені түзету арзанға түсетін жерде ғана дербестікті арттыр.

баламасы: автономдық

guardrailқорғаныс шегі

Қорғаныс шегі — пайымы қате кеткен жағдайда да агентті зиян келтіруден тоқтататын, алдын ала қойылған ереже.

Агентке production ортасының кілтін мүлде бермеу — дәл сондай қорғаныс шегі.

баламасы: шектеу

AI editorЖИ редакторы

ЖИ редакторы — ішіне агент орнатылған код редакторы (Cursor, Windsurf, Copilot қосылған VS Code): ашық тұрған файлдарыңды көріп, сол жерде өзгертеді.

Бір тапсырманы терминалдағы агентке де, ЖИ редакторына да бер — екеуі мүлде басқаша сезіледі.

баламасы: AI IDE

CLI agent (terminal agent)терминалдағы агент

Терминалдағы агент — терминалда іске қосылатын, жобаңа дәл сендей қол жеткізе алатын агент: Claude Code, Codex CLI, Gemini CLI, opencode.

Терминалдағы агент тестті өзі іске қоса алады, сондықтан өз қатесін өзі тауып алады.

баламасы: CLI агенті

AI app builderЖИ қолданба құрастырғышы

ЖИ қолданба құрастырғышы — чат терезесіне сипаттап жазсаң, қолданбаны өзі жасап, интернетке шығарып, сілтемесін беретін сайт: Lovable, v0, Replit, Bolt.

Идеяны құрастырғыштан баста, жоба байыпты түрге енгенде кодты өз репозиторийіңе көшір.

inline autocompleteавтотолтыру

Автотолтыру — теріп отырғанда шығып, жолды аяқтап беретін сұр ұсыныс.

Автотолтыру келесі жолды болжайды, ал агент бүкіл тапсырманы атқарады.

болмайды: автозаполнение

switching modelsмодель ауыстыру

Модель ауыстыру — бір тапсырманы басқа модельге беріп көру: қайсысы шынымен келетінін содан білесің.

Бір модель қатені шеше алмай жатса, промптты қайта жазбай тұрып тапсырманы басқа модельге бер.

workflowжұмыс ағыны

Жұмыс ағыны — өзің жазған тұрақты қадамдар тізбегі: модель бөліктерін толтырады, бірақ ретін өзі таңдамайды.

Қадамдарды өзің біліп тұрсаң, агент емес, жұмыс ағынын жаз.

болмайды: воркфлоу

Промпт және спецификация

promptпромпт

Промпт — модельге беретін нұсқауың: ол неғұрлым нақты болса, нәтиже соғұрлым дұрыс шығады.

Промптты нақты жаз: қай файл, қандай нәтиже, оны қалай тексеру керек.

баламасы: нұсқауболмайды: сыбыр сөз

system promptжүйелік промпт

Жүйелік промпт — әр сұраудың алдында тұратын тұрақты нұсқау: агенттің ережесі мен сөйлеу мәнерін белгілейді.

prompt engineeringпромпт жазу шеберлігі

Промпт жазу шеберлігі — модельден дұрыс әрі қайталанатын нәтиже шығатындай нұсқау құрастыру.

баламасы: промпт-инженерия

instructionнұсқау

Нұсқау — модельге не істеу керегін бұйрық райда айтатын бір анық сөйлем.

Осы функцияға тест жаз. Қатенің себебін түсіндір.

prompt templateпромпт үлгісі

Промпт үлгісі — бос орындарын толтырып, қайта-қайта қолдана беретін дайын промпт.

болмайды: шаблон

few-shot exampleүлгі мысал

Үлгі мысал — промпттың ішіне қосылатын, дұрыс орындалған 1–3 мысал; модель солардың пішінін қайталайды.

баламасы: few-shot

spec (SPEC.md)спецификация

Спецификация — не жасалатынын, ауқымнан не тыс қалатынын және «дайын» дегеннің нені білдіретінін жазған қысқа құжат.

Спецификацияны жазып алған соң, жаңа сеанс ашып, соның бойынша кодтат.

PRD (product requirements document)PRDлатынша қалады

PRD — өнім кім үшін, не үшін жасалатынын және нені істеуге тиіс екенін жинақтаған құжат.

баламасы: өнім талаптары құжаты

planжоспар

Жоспар — агент кодқа тиер алдында жазатын қадамдар тізімі; мақұлдамай тұрып оқып шық.

Жоспардағы бір қате жол кодтағы жүз қате жолға айналады.

acceptance criteriaқабылдау шарттары

Қабылдау шарттары — тапсырманың бітуін дәлелдейтін нақты, тексеруге келетін тармақтар.

scopeауқым

Ауқым — тапсырмаға не кіреді, не кірмейді; оны жазбасаң, агент ешкім сұрамаған нәрсені қосып жібереді.

Тапсырманы ғана емес, ауқымнан тыс қалатынын да жазып қой.

evidenceдәлел

Дәлел — «жасалды» деген сөз емес, нақты көрсетілген тест нәтижесі, пәрмен шығысы немесе скриншот.

Агенттен дәлел сұра: тесттің шығысын көрсетсін.

iterationитерация

Итерация — нәтижені көріп, промптты түзеп, қайта жүргізу; бірінші реттен дұрыс шықпағаны қалыпты жағдай.

баламасы: қайталап жетілдіру

outputнәтиже

Нәтиже — модельдің қайтарғаны: мәтін, код немесе құрал шақыру.

few-shot promptingfew-shotлатынша қалады

Few-shot — промптқа екі-үш дайын мысал қосу; модель сол үлгіні ұстанып жалғастырады.

Қалаған пішімді сипаттап жатпай, екі мысал көрсет — бұл few-shot тәсілі.

баламасы: мысалмен көрсету

zero-shot promptingzero-shotлатынша қалады

Zero-shot — бірде-бір мысал бермей, тапсырманың өзін ғана жазу.

Алдымен zero-shot тәсілімен сұра, жауап көңілден шықпаса ғана мысал қос.

баламасы: мысалсыз промпт

chain of thoughtойлау тізбегі

Ойлау тізбегі — модельден жауапты бірден емес, қадамдарын жазып барып беруді сұрау; қиын есепте көп көмектеседі.

«Алдымен қадамдап ойлан, содан кейін жауап бер» деп жаз.

баламасы: chain of thought

role promptрөлдік промпт

Рөлдік промпт — модельге кім болу керегін айтып бастау; содан жауаптың мәнері мен тереңдігі өзгереді.

«Сен тәжірибелі backend әзірлеушісің» деп бастасаң, жауап мүлде басқаша шығады.

баламасы: role prompt

master promptнегізгі промпт

Негізгі промпт — бір рет мұқият жазып алып, сол тектес тапсырманың бәріне қайта қолданатын ұзын промпт.

Негізгі промптыңды файлға сақтап қой, әр жолы қайта теріп отырма.

баламасы: master prompt

output formatшығыс пішімі

Шығыс пішімі — жауап қандай түрде болу керегін нақты айту: кесте, JSON, бес тармақ немесе бір файл.

Шығыс пішімін нақты айтсаң, тізім сұрағанда шығарма алып отырмайсың.

spec (specification)спецификация

Спецификация — не жасалу керегін қысқаша жазып қою; екі адам оқып, бірдей нәрсе жасайтындай нақты болғаны жөн.

Алдымен спецификация жаз — сонда агент болжаумен отырмайды.

баламасы: техникалық сипаттамаболмайды: ТЗ

BRD (business requirements document)BRDлатынша қалады

BRD — бизнес талаптарының құжаты: компанияға бұл не үшін керек және одан не ұтады.

BRD құжаты «неге» дегенге жауап береді, PRD «нені» дегенге.

баламасы: бизнес талаптарының құжаты

requirementталап

Талап — өнім міндетті түрде істейтін бір нәрсе; кейін тексеруге келетіндей етіп жазылады.

«Жылдам болсын» — талап емес; «бет екі секундтан аз уақытта ашылады» — талап.

definition of doneдайындық шарты

Дайындық шарты — «бұл жұмыс қашан шынымен бітті?» дегенге берілген ортақ жауап: тексерілді, қаралды, шығарылды, жазылды.

Дайындық шарты болмаса, бәрі мәңгі «90% дайын» күйінде қалады.

баламасы: definition of done

scope creepауқымның ұлғайып кетуі

Ауқымның ұлғайып кетуі — «тағы бір ғана кішкене нәрсе» деп қосыла бергеннен тапсырманың байқаусызда өсуі.

Шықпай қалған демоның себебі — көбіне қиын мәселе емес, ауқымның ұлғайып кетуі.

баламасы: scope creep

constraintшектеу

Шектеу — әдейі қабылдайтын шек: мерзім, бюджет, «тек бір бет», «ақылы қызмет жоқ».

Шектеулеріңді агентке алдын ала айт, әйтпесе ол өзінікін ойлап табады.

edge caseшеткі жағдай

Шеткі жағдай — сирек, бірақ шын болатын жағдай: бос тізім, тым ұзын атау, интернеттің жоқтығы.

Алдымен шеткі жағдайларды сұра — қате көбіне соларда жатады.

баламасы: edge case

Код және терминал

terminalтерминал

Терминал — тінтуірмен шертпей, пәрмен теріп компьютерге тапсырма беретін мәтіндік терезе.

Кодтайтын агенттер терминал арқылы жұмыс істейді, сондықтан бұл терезенің маңызы артты.

command lineпәрмен жолы

Пәрмен жолы — терминалдағы сен теретін және компьютер пәрменді күтіп тұратын жол.

commandпәрмен

Пәрмен — Enter пернесін басқанда компьютер орындайтын бір жол мәтін.

npm install пәрменін орында. (Пәрменнің өзіне жалғау жалғанбайды.)

баламасы: команда

CLI (command-line interface)CLIлатынша қалады

CLI — өз терезесі жоқ, толығымен терминалдан басқарылатын бағдарлама.

Claude Code — CLI құралы, оны терминалдан іске қосасың.

shellshellлатынша қалады

Shell — терілген пәрменді оқып, орындататын бағдарлама; bash пен zsh — соның түрлері.

run, launchіске қосу

Іске қосу — бағдарламаны жұмысын бастайтындай етіп жүргізу.

болмайды: запустить ету

installорнату

Орнату — бағдарламаны немесе кітапхананы компьютерге қойып, қолдануға дайындау.

fileфайл

Файл — аты бар, сақталған ақпарат бөлігі: мәтін, сурет немесе код.

folder, directoryқалта

Қалта — ішіне файлдар мен басқа қалталар жиналатын орын.

баламасы: каталогболмайды: папка

pathфайл жолы

Файл жолы — файлдың компьютердегі дәл мекенжайы: қай қалтада, қандай атпен жатқаны.

file extensionкеңейтім

Кеңейтім — файл атындағы нүктеден кейінгі бөлік; файлдың қандай түрде екенін көрсетеді.

code editorкод редакторы

Код редакторы — код жазуға арналған бағдарлама: синтаксисті түстеп көрсетеді, айқын қателерді байқатады.

IDEIDEлатынша қалады

IDE — редактор, терминал және жөндеуші бір терезеге жиналған бағдарлама.

VS Code — IDE редакторы, кодтайтын агенттер оның ішінде де істейді.

source codeбастапқы код

Бастапқы код — бағдарламаның адам оқи алатын, жазылып тұрған мәтіні.

баламасы: қайнар кодболмайды: исходник

programmingбағдарламалау

Бағдарламалау — компьютерге не істеу керегін қадаммен, екіұшты жерсіз түсіндіру.

developerәзірлеуші

Әзірлеуші — бағдарлама жасайтын адам; агенттер заманында оның жұмысы теруден гөрі бағыттауға және тексеруге ауысты.

баламасы: жасаушыболмайды: разработчик

programming languageбағдарламалау тілі

Бағдарламалау тілі — бағдарлама жазылатын тіл, мысалы Python немесе JavaScript.

Бұл скриптті Python тілінде жаз.

syntaxсинтаксис

Синтаксис — тілдің жазу ережелері: үтір, жақша, бос орын қай жерде тұратыны.

syntax errorсинтаксис қатесі

Синтаксис қатесі — жазу ережесі бұзылғандықтан бағдарлама іске қосылмайды; көбіне бір жақшаның жетіспеуінен болады.

variableайнымалы

Айнымалы — ішіне мән салып қоятын, кейін сол атпен шақыратын аты бар орын.

constantтұрақты

Тұрақты — бағдарлама жүріп тұрғанда мәні өзгермейтін, аты бар шама.

functionфункция

Функция — кіріс алып, бір істі атқарып, нәтиже қайтаратын, аты бар код бөлігі.

classкласс

Класс — біртектес объектілер жасауға арналған үлгі.

objectобъект

Объект — деректері мен әрекеттері бір жерге жиналған нақты дана.

баламасы: нысан

data typeдерек типі

Дерек типі — мәннің қандай түрде екені: мәтін, сан, иә-жоқ мәні, тізім.

stringжол (string)

Жол (string) — кодтың ішіндегі мәтін мәні, тырнақшаға алынып жазылады.

booleanлогикалық мән

Логикалық мән — тек «ақиқат» немесе «жалған» бола алатын мән.

arrayмассив

Массив — бір атпен сақталатын, реті бар мәндер жиыны; әрқайсысына орны бойынша жетесің.

listтізім

Тізім — қатар тұрған бірнеше мән; оған жаңасын қосуға және бірінен соң бірін аралап шығуға болады.

loopцикл

Цикл — шарт тоқтатқанша бір әрекетті қайта-қайта орындайтын код.

conditionшарт

Шарт — кодтың қай тармағы орындалатынын шешетін тексеру.

exceptionерекше жағдай

Ерекше жағдай — бағдарлама үнсіз жалғаспай, хабарлап тоқтайтын күтпеген жағдай.

bugқате (bug)

Қате (bug) — бағдарлама істеп тұр, бірақ сен ойлағаннан басқаша жұмыс істейді.

баламасы: ақауболмайды: баг

debugжөндеу

Жөндеу — бағдарламаның неге дұрыс істемей тұрғанын тауып, себебін түзету.

Қатенің мәтінін толық көшіріп, агентке бер — түзетудің ең жылдам жолы осы.

баламасы: түзетуболмайды: дебажить

breakpointүзу нүктесі

Үзу нүктесі — бағдарлама тоқтап, мәндерді қарап шығуға мүмкіндік беретін белгіленген жол.

stack traceстек ізі

Стек ізі — қате шыққанда басылып шығатын тізім: қай функция қайдан шақырылғанын көрсетеді.

consoleконсоль

Консоль — бағдарлама хабарларын басып шығаратын және оған пәрмен теруге болатын орын.

logжурнал (лог)

Журнал — бағдарлама жұмыс істеп тұрғанда жазып отыратын, уақыты көрсетілген хабарлар.

Жұмыс ортасында бірдеңе бұзылса, алдымен журналды оқы.

testтест

Тест — кодыңды іске қосып, күткен нәтиже шыққанын тексеретін шағын бағдарлама.

Агент үшін тест — жұмыстың бітуін көрсететін нақты, дауға келмейтін белгі.

баламасы: сынақ

unit testмодульдік тест

Модульдік тест — кодтың бір ғана шағын бөлігін бөлек тексеретін тест.

TDD (test-driven development)TDDлатынша қалады

TDD — алдымен құлайтын тест жазу, оның құлағанын көру, сосын соны өткізуге жететін кодты жазу.

Құлағанын көрмеген тест ештеңені дәлелдемейді: ол басқа себеппен өтіп тұрған болуы мүмкін.

баламасы: алдымен тест жазу

regression testрегрессиялық тест

Регрессиялық тест — жаңа өзгеріс бұрын істеп тұрған нәрсені үнсіз бұзып кеткен сәтті ұстайтын тест.

refactoringрефакторинг

Рефакторинг — бағдарламаның мінезін өзгертпей, кодтың өзін ретке келтіру.

баламасы: кодты қайта құру

linterлинтер

Линтер — кодты іске қоспай-ақ, жазу стилі мен күмәнді жерлерін тексеретін құрал.

libraryкітапхана

Кітапхана — біреу жазып қойған дайын код; оны өзің жазудың орнына қолданасың.

frameworkфреймворк

Фреймворк — жобаның қаңқасын белгілеп беретін дайын құрылым; сен тек бөліктерін толтырасың.

болмайды: фреймуорк

packageпакет

Пакет — бір пәрменмен орнатуға болатындай оралған кітапхана.

package managerпакет менеджері

Пакет менеджері — жобаңа керек кітапханаларды, олардың өз тәуелділіктерін де қоса, үйлесімді нұсқада жүктеп әкелетін құрал.

Репозиторийді клондап алған соң, npm install пәрменін орында.

dependencyтәуелділік

Тәуелділік — жобаң онсыз істемейтін, біреу жазған код.

moduleмодуль

Модуль — жұмыстың нақты бір бөлігін атқаратын код файлы немесе қалтасы.

importимпорттау

Импорттау — басқа файлдағы немесе кітапханадағы кодты осы файлға әкелу.

comment (in code)түсініктеме

Түсініктеме — кодтың ішіндегі, адамға арналған жазба; компьютер оны елемей өтеді.

болмайды: комментарий

documentationқұжаттама

Құжаттама — құралды немесе кітапхананы қалай қолдану керегін жазып қойған мәтін.

scriptскрипт

Скрипт — бір істі басынан аяғына дейін атқаратын, әдетте терминалдан жүргізілетін қысқа бағдарлама.

баламасы: сценарий

compileкомпиляциялау

Компиляциялау — бастапқы кодты машина орындай алатын түрге айналдыру.

algorithmалгоритм

Алгоритм — нәтижеге жеткізетін нақты қадамдар тізбегі.

versionнұсқа

Нұсқа — бағдарламаның нөмірленген нақты күйі, мысалы 2.3 нұсқасы.

болмайды: нобай

releaseшығарылым

Шығарылым — пайдаланушыларға берілген нұсқа; қасында не өзгергені жазылады.

баламасы: релиз

settingsпараметрлер

Параметрлер — бағдарламаны өзіңе ыңғайлы етіп өзгертуге болатын мәндер.

баламасы: баптауларболмайды: настройкалар

defaultәдепкі

Әдепкі — сен өзің таңдамағанда бағдарлама қолданатын мән.

болмайды: по умолчанию

keyboard shortcutпернелер тіркесімі

Пернелер тіркесімі — мәзірден іздегеннен жылдам әрекет жасататын перне жиынтығы.

clipboardаралық сақтағыш

Аралық сақтағыш — көшірген нәрсең қойылғанша тұратын көзге көрінбейтін орын.

болмайды: буфер обмена

screenshotскриншот

Скриншот — экрандағы көріністің суреті; агентке дәлел ретінде беруге ыңғайлы.

баламасы: экран суреті

performanceөнімділік

Өнімділік — бағдарламаның қаншалықты жылдам істейтіні және қанша жад жейтіні.

directoryкаталог

Каталог — ішінде файлдар мен басқа каталогтар тұратын, аты бар орын.

Қай каталогта тұрғаныңды pwd пәрменімен тексер.

баламасы: қалтаболмайды: папка

folderқалта

Қалта — каталогтың дәл өзі, бірақ экранда ашылатын белгіше түрінде көрінетіні.

болмайды: папка

codeкод

Код — компьютерге не істеу керегін дәл айту үшін жазылатын мәтін.

integerбүтін сан

Бүтін сан — үтірден кейінгі бөлшегі жоқ сан: 0, 7, -3.

node_modulesnode_modulesлатынша қалады

node_modules — JavaScript жобасы жүктеп алған пакеттердің бәрі жататын қалта; ол қатты үлкейеді әрі git-ке ешқашан сақталмайды.

Бірдеңе бұзылса, node_modules қалтасын өшіріп, npm install пәрменін қайта орында.

runіске қосу

Іске қосу — бағдарламаны немесе пәрменді компьютерге нақты орындату.

болмайды: запустить ету

runtimeорындалу уақыты

Орындалу уақыты — бағдарлама жазылып жатқан кез емес, нақты жұмыс істеп тұрған кез.

Синтаксис қатесі бірден көрінеді, ал орындалу уақытындағы қате пайдаланушы тап болғанша тығылып жатады.

баламасы: runtime

debuggerжөндеуші

Жөндеуші — бағдарламаны ортасынан тоқтатып, не істеп жатқанын қарауға мүмкіндік беретін құрал.

call stackшақырулар стегі

Шақырулар стегі — дәл қазір бірін-бірі күтіп тұрған функциялардың тізбегі.

Git және бірлескен жұмыс

gitgitлатынша қалады

Git — жобаңның әр күйін сақтап отыратын жүйе: не өзгергенін көресің, кез келген бұрынғы күйге қайта аласың.

git-ті ойындағы сақтау нүктесі деп ойла: қиын жерге кірер алдында сақтап аласың.

version controlнұсқаларды басқару

Нұсқаларды басқару — жобаның бүкіл тарихын сақтау, сонда ештеңе біржола жоғалмайды.

болмайды: контроль версий

repository, repoрепозиторий

Репозиторий — жобаның қалтасы мен оның бүкіл git тарихы бірге.

GitHub-тағы репозиторийлерің — адамдар шынымен қарайтын портфолио.

баламасы: код қоймасы

cloneклондау

Клондау — репозиторийді тарихымен қоса өз компьютеріңе көшіріп алу.

баламасы: көшірмесін алу

commitcommitлатынша қалады

Commit — git-те сақталған бір күй: файлдардың дәл сол сәттегі түрі және не өзгергенін түсіндіретін қысқа хабар.

Әр үлкен сұрауды бермей тұрып commit жаса, сонда әрқашан кері қайта аласың.

баламасы: коммитболмайды: закоммитить

commit messagecommit хабарылатынша қалады

Commit хабары — өзгерістің неге жасалғанын түсіндіретін бір жол; оны жарты жылдан кейін оқитын адам үшін жазасың.

branchтармақ (branch)

Тармақ — бір репозиторийдің ішіндегі параллель жұмыс жолы: тұрақты кодқа тимей, идеяңды сынап көресің.

Жаңа тармақ ашып ал, сонда негізгі код бүлінбейді.

баламасы: бұтақболмайды: ветка

main branchнегізгі тармақ

Негізгі тармақ — тұрақты деп саналатын нұсқа тұратын тармақ, әдетте main деп аталады.

mergeбіріктіру (merge)

Біріктіру — бір тармақтағы жұмысты екінші тармаққа қайта қосу.

болмайды: слияние

merge conflictбіріктіру қайшылығы

Біріктіру қайшылығы — екі тармақта бір жол екі түрлі өзгергенде git қайсысын қалдыруды сенен сұрайды.

pull request (PR)pull request (PR)латынша қалады

Pull request — бір тармақты екіншісіне біріктіруге берілетін ұсыныс: қай жол өзгергені көрініп тұрады, пікір жазуға болады.

Өзің оқып шықпаған кодқа PR ашпа.

pushpushлатынша қалады

Push — жергілікті commit-теріңді серверде тұрған репозиторийге жіберу.

Өзгерістерді сақтаған соң commit жасап, GitHub-қа push жаса.

болмайды: запушить

pullpullлатынша қалады

Pull — серверден басқалардың commit-терін өз көшірмеңе түсіріп алу.

fetchfetchлатынша қалады

Fetch — серверден жаңалықты жүктеп алу, бірақ өз файлдарыңды әзірге өзгертпеу.

forkforkлатынша қалады

Fork — біреудің репозиторийінің өзіңе тиесілі көшірмесі; оны еркін өзгерте аласың.

diffdiff (айырма)латынша қалады

Diff — екі күйдің арасындағы айырма: қай жол қосылды, қай жол өшірілді.

historyтарих

Тарих — бүкіл commit-тердің тізбегі: кім, қашан, нені, не үшін өзгертті.

revertқайтару

Қайтару — бұрынғы бір өзгерісті болдырмау, бірақ айналасындағы тарихты өшірмеу.

stashstashлатынша қалады

Stash — аяқталмаған өзгерістерді сәтке ысырып қойып, басқа іске көшу.

tagтег

Тег — бір commit-ке бекітілген атау; әдетте шығарылған нұсқаны белгілеу үшін қойылады.

remoteқашықтағы репозиторий (remote)

Қашықтағы репозиторий — серверде тұратын, бәрі өзара үйлестіретін көшірме.

.gitignore.gitignore файлылатынша қалады

.gitignore — git-ке қай файлдарды тарихқа сақтамау керегін айтатын тізім.

.env файлын .gitignore тізіміне қосуды ұмытпа.

READMEREADME файлылатынша қалады

README — репозиторийдің бірінші беті: бұл не, қалай іске қосылады, қалай көмектесуге болады.

GitHubGitHubлатынша қалады

GitHub — репозиторийлерді интернетте сақтайтын және бірге жұмыс істеуге мүмкіндік беретін платформа.

GitHub-тағы репозиторийіңді досыңа бір сілтемемен көрсете аласың.

issueissue (мәселе)латынша қалады

Issue — репозиторийде жазылып қойған тапсырма немесе қате; оны кез келген адам талқылай алады.

open sourceашық бастапқы код

Ашық бастапқы код — лицензия шеңберінде кез келген адам оқи, қолдана және жақсарта алатын код.

licenceлицензия

Лицензия — кодыңмен басқалардың не істеуге құқылы екенін айтатын файл.

code reviewкодты тексеру (code review)

Кодты тексеру — жазылған кодты біріктірер алдында біреудің оқып шығып, кемшілігін айтуы.

Кодты тексеруге жаңа сеанс аш: жаңа контекст өзі жаңа жазған кодқа бауыр басып қалмайды.

баламасы: код шолуы

contributorүлес қосушы

Үлес қосушы — жобаға еңбегі сіңген кез келген адам: код, құжаттама немесе аударма арқылы.

collaborationбірлесіп жұмыс істеу

Бірлесіп жұмыс істеу — бірнеше адамның бір жобаны бір-бірінің жұмысын бұзбай жасауы.

repository (repo)репозиторий

Репозиторий — git көзімен қарағандағы бір жоба: бүкіл файлы және солардың толық тарихы.

Бір кештік жоба болса да, әрқайсысына бөлек репозиторий аш.

баламасы: код қоймасыболмайды: хранилище

rebaserebaseлатынша қалады

Rebase — өз commit-теріңді басқа тармақтың ең жаңа нұсқасының үстіне қайта қою; сонда тарих түзу сызық болып қалады.

Pull request ашар алдында rebase жаса, біреу оқып шыққан соң жасама.

tag (git)тег

Тег — бір commit-ке қойылатын тұрақты белгі; әдетте шыққан нұсқаны белгілеу үшін қойылады.

Көрсеткен нұсқаңның commit-іне v1.0 тегін қой.

commit historycommit тарихылатынша қалады

Commit тарихы — алғашқысынан бүгінгіге дейінгі барлық commit тізімі.

баламасы: тарих

licenseлицензия

Лицензия — өзгелердің сенің кодыңмен не істеуге құқылы екенін айтатын мәтін.

Веб: frontend және backend

frontendfrontendлатынша қалады

Frontend — қолданбаның пайдаланушы құрылғысында істейтін, көзге көрінетін бөлігі: беттер, түймелер, формалар.

Frontend-ке ешқашан құпия кілт жазба: оны кез келген адам браузерден оқи алады.

баламасы: клиенттік бөлікболмайды: фронтенд

backendbackendлатынша қалады

Backend — серверде, көз көрмейтін жерде істейтін код: кім екеніңді тексереді, ережелерді қолданады, дерекқормен сөйлеседі.

Frontend — мейрамхананың залы, backend — ас үйі.

баламасы: серверлік бөлікболмайды: бэкенд

full-stackfull-stackлатынша қалады

Full-stack — екі жақты қатар жасау: көзге көрінетін бөлікті де, сервердегі бөлікті де.

websiteсайт

Сайт — интернетте бір мекенжайда тұратын беттер жиыны.

баламасы: веб-сайтболмайды: веб-торап

web pageвеб-бет

Веб-бет — сайттың бір беті; браузер оны жүктеп, экранға шығарады.

landing pageлендинг

Лендинг — бір нәрсені түсіндіріп, келушіден бір әрекет күтуге арналған жалғыз бет.

баламасы: кіріс беті

browserбраузер

Браузер — веб-беттерді ашатын және олардың кодын орындайтын бағдарлама.

linkсілтеме

Сілтеме — басқанда басқа бетке апаратын мәтін немесе сурет.

болмайды: ссылка

URLURLлатынша қалады

URL — беттің интернеттегі толық мекенжайы; мекенжай жолағынан көшіріп аласың.

Сайтты жариялағаннан кейін URL мекенжайын досыңа жібер.

баламасы: URL мекенжайыболмайды: адрес

domainдомен

Домен — сайттың оқуға жеңіл атауы, мысалы qairuhub.com; оны жылдап жалға аласың.

болмайды: егелік

serverсервер

Сервер — үнемі қосулы тұратын және басқа компьютерлердің сұрауына жауап беретін компьютер.

clientклиент

Клиент — сұрау жіберетін жақ: браузерің, телефоның немесе бағдарламаң.

requestсұрау

Сұрау — клиенттің серверге жіберетін хабары: бірдеңе істеуін немесе беруін өтінеді.

баламасы: сұранымболмайды: запрос

responseжауап

Жауап — сервердің қайтарғаны; қасында қалай өткенін білдіретін күй коды болады.

headersтақырыптамалар

Тақырыптамалар — сұрау мен жауаптың қасында жүретін қосымша жолдар: кім сұрап тұр, қандай пішімде, қандай кілтпен.

HTTP / HTTPSHTTP / HTTPSлатынша қалады

HTTP — браузер мен сервердің сөйлесу ережесі; HTTPS дегендегі S сөйлесудің шифрланғанын білдіреді.

APIAPIлатынша қалады

API — бір бағдарламаның екіншісінен бірдеңе сұрайтын келісілген тәсілі: сұрау жібересің, құрылымды жауап аласың.

API-ге сұрау жібергенде API кілтің кім екеніңді көрсетеді.

баламасы: API интерфейсі

endpointendpointлатынша қалады

Endpoint — API ішіндегі бір нақты әрекетке жауап беретін нақты мекенжай.

JSONJSONлатынша қалады

JSON — бағдарламалар бір-біріне құрылымды дерек жіберетін қарапайым мәтін пішімі.

API JSON пішімінде жауап береді, сондықтан оны кез келген тіл оқи алады.

HTMLHTMLлатынша қалады

HTML — беттің құрылымын сипаттайтын тіл: қайсысы тақырып, қайсысы тізім, қайсысы түйме.

CSSCSSлатынша қалады

CSS — беттің сыртқы түрін белгілейтін тіл: түс, өлшем, аралық, орналасу.

JavaScriptJavaScriptлатынша қалады

JavaScript — браузерде істейтін, бетті сенің әрекетіңе жауап беретіндей ететін бағдарламалау тілі.

elementэлемент

Элемент — беттің бір құрылыс бөлшегі: тақырып, абзац, сурет, түйме.

attributeатрибут

Атрибут — элементке жазылатын қосымша қасиет, мысалы сілтеменің қайда апаратыны.

баламасы: төлсипат

componentкомпонент

Компонент — бір рет жасап, көп жерде қайта қолданатын интерфейс бөлігі.

баламасы: құрамдас

buttonтүйме

Түйме — адам бірдеңе болу үшін басатын элемент.

баламасы: батырмаболмайды: кнопка

formформа

Форма — адам толтырып, серверге жіберетін өрістер жиыны.

баламасы: пішін

fieldөріс

Өріс — формадағы адам мән теретін немесе таңдайтын бір орын.

layoutмакет

Макет — беттің блоктары экранда қалай орналасқаны.

баламасы: орналасу

responsive designадаптивті дизайн

Адаптивті дизайн — бетті телефонда да, ноутбукта да дұрыс көрінетіндей жасау.

Алдымен телефоннан тексер: келушілердің көбі телефонмен кіреді.

dark modeқараңғы режим

Қараңғы режим — интерфейстің қою түсті нұсқасы; түнде көзге жеңіл тиеді.

animationанимация

Анимация — интерфейстегі қозғалыс; не өзгергенін көзге көрсетіп түсіндіреді.

болмайды: қимылдану

designдизайн

Дизайн — өнімнің қалай көрінетінін және қолданғанда қалай сезілетінін шешу.

user interface (UI)пайдаланушы интерфейсі (UI)

Пайдаланушы интерфейсі — адам көретін және түртетін нәрсенің бәрі: экрандар, түймелер, мәтіндер, белгішелер.

user experience (UX)пайдаланушы тәжірибесі (UX)

Пайдаланушы тәжірибесі — адамның сенің өніміңде мақсатына жетуі қаншалықты оңай немесе ыңғайсыз екені.

accessibilityқолжетімділік

Қолжетімділік — көру, есту немесе қозғалу мүмкіндігі басқаша адам да өнімді қолдана алатындай ету.

баламасы: қолжетерлілік

userпайдаланушы

Пайдаланушы — өнімің кім үшін жасалса, сол адам.

баламасы: қолданушыболмайды: пользователь

notificationхабарландыру

Хабарландыру — өнім бір нәрсеге назар аудартып жіберетін қысқа хабар.

болмайды: уведомление

cookiecookie файлылатынша қалады

Cookie — сайт сені келесі келгенде тануы үшін браузерде сақтайтын шағын файл.

cacheкэш

Кэш — бір нәрсені екі рет әкелмеу үшін жақын жерде сақталған көшірме.

Өзгеріс көрінбесе, кэшті тазалап, бетті қайта жүкте.

localhostlocalhostлатынша қалады

Localhost — өз машинаңның мекенжайы: сайт істеп тұр, бірақ әзірге тек сен үшін.

Сайт localhost мекенжайында ғана ашылып тұрса, оны әлі ешкім көре алмайды.

portпорт

Порт — машинадағы нөмірленген есік; бір бағдарламаға сол арқылы жетесің.

static siteстатикалық сайт

Статикалық сайт — серверлік логикасы жоқ, дайын файлдардан тұратын сайт: жариялау ең арзан әрі жылдам.

SEOSEOлатынша қалады

SEO — сайтты іздеу жүйелері түсінетіндей етіп жасау, сонда адамдар оны таба алады.

DOMDOMлатынша қалады

DOM — браузер HTML-ден құрастыратын, кейін код өзгерте алатын элементтердің тірі ағашы.

JavaScript бетті DOM-ды өзгерту арқылы жаңартады.

баламасы: беттің құрылымы

stateкүй

Күй — интерфейстің дәл қазір есінде тұрған деректері: не терілгені, қай қойынды ашық екені, әлі жүктеліп жатқаны.

Интерфейстегі қателердің көбі — шын мәнінде күйдегі қате.

баламасы: state

routingмаршруттау

Маршруттау — сайттағы әр мекенжайға қай бет ашылатынын шешетін ереже.

/about мекенжайы «жоба туралы» бетін ашуы керек — маршруттау деген осы.

баламасы: бет мекенжайлары

REST APIREST APIлатынша қалады

REST API — ең жиі кездесетін API түрі: әр мекенжай бір нәрсені білдіреді, ал етістік сол нәрсемен не істейтінін айтады.

HTTPHTTPлатынша қалады

HTTP — браузер мен сервер бір-бірімен сөйлескен сайын ұстанатын ереже.

HTTP status codeHTTP күй кодылатынша қалады

HTTP күй коды — әр жауаптағы үш таңбалы сан: 200 — бәрі дұрыс, 404 — табылмады, 500 — серверде қате.

Алдымен күй кодын оқы: мәселенің қай жақта екенін сол айтады.

баламасы: жауап коды

Деректер және дерекқор

databaseдерекқор

Дерекқор — қолданба ақпаратын сақтайтын орын: қайта қосқанда жоғалмайды әрі тез ізделеді.

Пайдаланушылар, тапсырыстар мен хабарлар кодта емес, дерекқорда тұрады.

баламасы: деректер базасыболмайды: мәліметтер базасы

dataдеректер

Деректер — өнім сақтайтын және өңдейтін ақпарат.

болмайды: мәліметтер

tableкесте

Кесте — дерекқордағы бір түрлі нәрсенің жиыны: жолдары — даналары, бағандары — қасиеттері.

rowжол

Жол — кестедегі бір жазба: бір пайдаланушы, бір тапсырыс, бір хабар.

columnбаған

Баған — әр жолда сақталатын бір қасиет, мысалы аты немесе күні.

баламасы: бағана

queryсұрау

Сұрау — дерекқорға қоятын сұрағың, мысалы осы аптадағы барлық тапсырыс.

баламасы: сұрату

keyкілт

Кілт — жолды бірегей танытатын баған; сол арқылы ол басқамен шатаспайды.

indexиндекс

Индекс — дерекқорға керек жолды жылдам таптыратын қосымша тізім.

SQLSQLлатынша қалады

SQL — дерекқордан дерек сұрайтын және оған дерек жазатын тіл.

Агенттен SQL сұрауын орындамай тұрып көрсетуін сұра.

schemaсхема

Схема — қандай кестелер бар, олардың қандай бағандары бар екенін сипаттайтын құрылым.

migrationмиграция

Миграция — дерекқордың құрылымын өзгертетін, жазылып қалатын қадам; оны қайталауға да, кері қайтаруға да болады.

vector databaseвекторлық дерекқор

Векторлық дерекқор — эмбеддингтерді сақтайтын және мәтінді дәл сөзі бойынша емес, мағынасы бойынша табатын дерекқор.

backupсақтық көшірме

Сақтық көшірме — деректердің басқа жерде сақталған көшірмесі: қате де, ақау да жобаны бітірмейді.

болмайды: резервная копия

analyticsаналитика

Аналитика — адамдар өнімді шын мәнінде қалай қолданатыны туралы сандарды жинап, оқу.

metricsкөрсеткіштер

Көрсеткіштер — өнімнің жұмыс істеп тұрғанын байқату үшін бақылауға алған бірнеше сан.

баламасы: метрикалар

primary keyнегізгі кілт

Негізгі кілт — мәні әр жолда бөлек болатын баған: сол арқылы бір жолды дәл тауып аласың.

баламасы: бастапқы кілт

foreign keyсыртқы кілт

Сыртқы кілт — басқа кестедегі жолды көрсететін баған: тапсырыстың кімдікі екені осылай белгілі болады.

transactionтранзакция

Транзакция — не түгел орындалатын, не мүлде орындалмайтын өзгерістер тобы.

Ақшаның бір шоттан шығуы мен екінші шотқа түсуі бір транзакцияда болуы керек.

CSVCSVлатынша қалады

CSV — әр жолы бір жазба, бағандары үтірмен бөлінген қарапайым мәтіндік файл; кесте бағдарламалары деректі осы түрде шығарады.

Кестені CSV файлы етіп жүктеп алып, агентке талдатып көр.

Қауіпсіздік және құпиялылық

securityқауіпсіздік

Қауіпсіздік — деректер мен жүйелерді тиіс емес адамның қолына түсірмеу.

privacyқұпиялылық

Құпиялылық — адамның өз деректерінің тағдырын өзі шешуі.

баламасы: жекелік

personal dataдербес деректер

Дербес деректер — нақты бір адамды көрсететін кез келген ақпарат: аты, телефоны, мекенжайы, суреті.

Бірдеңені сынап көру үшін промптқа дербес деректерді қоя салма.

болмайды: персоналды деректер

encryptionшифрлау

Шифрлау — деректерді тек кілті бар адам оқи алатын түрге айналдыру.

authenticationаутентификация

Аутентификация — сенің айтқан адамың екеніңді тексеру.

баламасы: кіруді растау

authorizationавторизация

Авторизация — кім екенің анықталған соң, саған нені істеуге болатынын шешу.

баламасы: рұқсат беру

two-factor authenticationекі факторлы аутентификация

Екі факторлы аутентификация — құпиясөзден бөлек екінші дәлел сұрау, әдетте телефондағы код.

Оны бірінші кезекте GitHub-та қосып қой.

passwordқұпиясөз

Құпиясөз — аккаунтқа тек сені кіргізетін құпия сөз.

баламасы: құпия сөзболмайды: пароль

password managerқұпиясөз менеджері

Құпиясөз менеджері — әр сайтқа ұзын әрі әртүрлі құпиясөзді сақтайтын бағдарлама; жаттаудың қажеті болмайды.

secretқұпия дерек (secret)

Құпия дерек — кодтың ішінде емес, сыртында тұруға тиіс мән: API кілті, дерекқор құпиясөзі, токен.

API кілтін ешқашан кодтың ішіне жазба — оны .env файлында сақта.

API keyAPI кілтілатынша қалады

API кілті — ақылы қызметке кім екеніңді танытатын және шығының соған жазылатын жол.

Сыртқа шығып кеткен кілт — сенің ақшаңды басқа біреудің жұмсауы.

leakсыртқа шығу

Сыртқа шығу — деректердің мүлде тиіс емес жерге түсіп қалуы.

баламасы: ағып кетуболмайды: утечка

vulnerabilityосалдық

Осалдық — жүйедегі шабуылдаушы пайдалана алатын әлсіз жер.

баламасы: осалдылық

threatқауіп

Қауіп — тоқтатылмаса зиян келтіре алатын нәрсе.

баламасы: қатер

riskтәуекел

Тәуекел — зиянның болу ықтималдығы және оның қаншалықты ауыр болатыны.

attackшабуыл

Шабуыл — жүйеге әдейі кіруге немесе оны істен шығаруға жасалған әрекет.

hackerхакер

Хакер — жүйеге кірудің жолын табатын адам; біреулері оны түзету үшін, біреулері теріс пайдалану үшін істейді.

malwareзиянды бағдарлама

Зиянды бағдарлама — машинаңа зиян келтіру немесе одан ұрлау үшін жазылған бағдарлама.

phishingфишинг

Фишинг — құпиясөзіңді алу үшін шынайысына ұқсатып жасалған жалған хабар немесе бет.

prompt injectionпромпт-инъекция

Промпт-инъекция — агент оқитын мәтіннің ішіне жасырылған, оны сен сұрамаған әрекетке көндіретін нұсқау.

Құрал қайтарған мәтінді нұсқау емес, жай дерек деп қара.

баламасы: зиянды нұсқау ендіру

SQL injectionSQL-инъекциялатынша қалады

SQL-инъекция — тексерілмеген енгізу өрісі арқылы дерекқорға өз пәрмендерін кіргізіп жіберу.

input validationенгізілген деректерді тексеру

Енгізілген деректерді тексеру — сырттан келген нәрсенің бәрін код оған сенер алдында тексеру.

sandboxsandboxлатынша қалады

Sandbox — бағдарлама өз қабырғасынан тыс зиян келтіре алмайтын оқшауланған орта.

Рұқсат сұрамайтын агентті тек оқшауланған ортада іске қос.

баламасы: оқшауланған орта

permissionрұқсат

Рұқсат — нақты бір әрекетті істеуге әдейі берілген құқық.

баламасы: қол жеткізуболмайды: доступ

least privilegeең аз рұқсат қағидаты

Ең аз рұқсат қағидаты — әр құрал мен адамға тек жұмысына жететін рұқсатты ғана беру.

firewallфайрвол

Файрвол — қандай желілік трафикті өткізіп, қандайын өткізбейтінін шешетін сүзгі.

баламасы: желіаралық қалқанболмайды: брандмауэр

consentкелісім

Келісім — адамның деректерімен не істелетінін біліп тұрып, өз еркімен рұқсат беруі.

auditаудит

Аудит — не болғанын және кімнің не істегенін кейіннен қарап шығу.

баламасы: тексеріс

trustсенім

Сенім — әр жолы тексермей-ақ қабылдайтын нәрсең; сондықтан оны шектеулі түрде беру керек.

two-factor authentication (2FA)екі факторлы аутентификация

Екі факторлы аутентификация — құпиясөзден бөлек екінші дәлел: әдетте телефонға келетін код.

GitHub-та екі факторлы аутентификацияны бүгін қосып қой.

баламасы: 2FA

access tokenкіру токені

Кіру токені — қызмет сенің бағдарламаңа құпиясөздің орнына беретін ұзын құпия жол.

Сыртқа шығып кеткен токен — сыртқа шығып кеткен құпиясөзбен бірдей.

баламасы: токен

HTTPSHTTPSлатынша қалады

HTTPS — шифрланған HTTP: жолшыбай ешкім жіберілген деректі оқи да, өзгерте де алмайды.

Мекенжай https деп басталмаса, ол бетке құпиясөз терме.

OWASP Top 10OWASP Top 10латынша қалады

OWASP Top 10 — вебтегі ең жиі кездесетін он қауіпсіздік қатесінің тізімі; оны мамандар қауымдастығы жаңартып отырады.

Қолданбаңды OWASP Top 10 тізімі бойынша тексеріп шығуды агенттен сұра.

XSS (cross-site scripting)XSSлатынша қалады

XSS — біреудің өз кодын сенің сайтыңда басқа келушінің браузерінде орындатып жіберуі.

row-level security (RLS)жол деңгейіндегі қауіпсіздік

Жол деңгейіндегі қауіпсіздік — әр адамға тек өз жолдарын оқуға рұқсат беретін, дерекқордың өзі қадағалайтын ереже.

Қолданбаны жұртқа ашпай тұрып, RLS саясатын қосып қой.

баламасы: RLS

rate limitingсұрауды шектеу

Сұрауды шектеу — тым көп сұрау жіберіп жатқан біреуге жауап беруді тоқтататын, өз серверіңдегі ереже.

Ол болмаса, бір скрипт API бюджетіңді бір сағатта бітіріп тастайды.

data leakдеректердің сыртқа шығуы

Деректердің сыртқа шығуы — деректің оны көруге тиіс емес адамдарға жетіп қалуы.

баламасы: ағып кетуболмайды: утечка

Deploy және инфрақұрылым

deploydeployлатынша қалады

Deploy — кодты ноутбуктан алып, серверге қойып, нақты адамдар сілтеме арқылы кіретіндей ету.

Сайтты Vercel-ге deploy жасағаннан кейін сілтемені досыңа жібер.

баламасы: жариялауболмайды: деплой

hostingхостинг

Хостинг — сайтыңды өз машиналарында үздіксіз ұстап тұратын қызмет.

cloudбұлт

Бұлт — сатып алудың орнына уақытпен өлшеп жалға алынатын, басқа біреудің компьютерлері.

баламасы: бұлттықболмайды: облако

serverlessсерверсіз

Серверсіз тәсіл — әр сұрауға бір сәт оянатын шағын функцияларды қолдану; серверді өзің ұстамайсың.

containerконтейнер

Контейнер — бағдарламаны керек-жарағымен бірге орап қою; сонда ол кез келген машинада бірдей істейді.

DockerDockerлатынша қалады

Docker — контейнер жасаудың және іске қосудың ең кең тараған құралы.

image (container)imageлатынша қалады

Image — контейнер содан бастап іске қосылатын дайын үлгі.

болмайды: образ

virtual machineвиртуалды машина

Виртуалды машина — бір компьютердің ішінде имитацияланған тұтас компьютер.

болмайды: ауани машина

buildbuildлатынша қалады

Build — бастапқы кодты браузер немесе сервер орындайтын дайын түрге айналдыратын қадам.

Құлаған build — агент оқи алатын белгінің бірі.

баламасы: құрастыруболмайды: сборка

CI/CDCI/CDлатынша қалады

CI/CD — әр өзгерісте өзі жүретін автоматтандыру: орнатады, тестілейді, build жасайды, бәрі дұрыс болса — шығарады.

pipelinepipelineлатынша қалады

Pipeline — өзгеріс пайдаланушыға жеткенше өтетін автоматты қадамдар тізбегі.

баламасы: конвейер

environmentорта

Орта — кодтың өз баптауымен және өз деректерімен жүретін жері.

productionжұмыс ортасы (production)

Жұмыс ортасы — нақты адамдар қолданып отырған тірі нұсқа; қате мұнда ең қымбатқа түседі.

ЖИ жазған кодты тексермей тұрып production ортасына шығарма.

болмайды: прод

stagingсынақ ортасы

Сынақ ортасы — жұмыс ортасының сынап көруге арналған көшірмесі; мұнда бірдеңе бұзылса, ешкімге зиян жоқ.

environment variableорта айнымалысы

Орта айнымалысы — кодтың сыртында тұратын, бағдарлама іске қосылғанда берілетін мән: кілттер, мекенжайлар, баптаулар.

.env file.env файлылатынша қалады

.env — орта айнымалыларың жазылатын жергілікті файл; оны .gitignore тізіміне қосу міндетті.

.env файлын ашып, кілтті сонда жаз.

DNSDNSлатынша қалады

DNS — домен атауын сервердің сандық мекенжайына аударатын интернеттің анықтамалығы.

DNS жазбасындағы өзгеріс таралуға бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін уақыт алуы мүмкін.

CDNCDNлатынша қалады

CDN — файлдарыңды келушіге ең жақын серверден беретін, дүние жүзіне таралған серверлер желісі.

SSL certificateSSL сертификатылатынша қалады

SSL сертификаты — браузердің сайтыңа шифрланған байланыс арқылы кіруіне мүмкіндік беретін дәлел.

monitoringмониторинг

Мониторинг — істеп тұрған жүйені бақылау; ақаулықты пайдаланушы айтқанша өзің білесің.

баламасы: бақылау

uptimeжұмыс уақыты

Жұмыс уақыты — қызметтің шын мәнінде қолжетімді болған уақытының үлесі.

scalingмасштабтау

Масштабтау — пайдаланушы саны өскенде жүйенің шыдайтындай етуі.

rollbackкері қайтару

Кері қайтару — жаңа нұсқа бұзық болып шықса, бұрынғы жұмыс істеген нұсқаға оралу.

webhookwebhookлатынша қалады

Webhook — бірдеңе болған сәтте басқа қызмет өзі шақыратын мекенжай; сенің қайта-қайта сұрап отыруың қажет емес.

cron jobcron тапсырмасылатынша қалады

Cron тапсырмасы — кесте бойынша жүретін жұмыс, мысалы әр түні сағат үште.

latencyкідіріс

Кідіріс — сұрау кеткен сәт пен жауап келген сәттің арасындағы уақыт.

bandwidthөткізу қабілеті

Өткізу қабілеті — байланыс арқылы белгілі уақытта өте алатын дерек көлемі.

status pageкүй беті

Күй беті — қызметтің дәл қазір істеп тұрғанын хабарлайтын беті.

free tierтегін жоспар

Тегін жоспар — ақы төлемей қолдануға берілетін шектеулі мөлшер; алғашқы жобаға әдетте жетеді.

Алғашқы жобаңа ақша керек емес: GitHub-та да, Vercel-де де, Cloudflare-де де тегін жоспар бар.

preview URLалдын ала көру сілтемесі

Алдын ала көру сілтемесі — тармаққа жасалатын уақытша мекенжай; жұмысты жарияламай тұрып көрсетуге болады.

error page (404, 500)қате беті

Қате беті — бір нәрсе табылмағанда немесе бұзылғанда шығатын бет: 404 — табылмады, 500 — сервер істен шықты.

downtimeтоқтап қалу

Тоқтап қалу — қызметтің мүлде істемей тұрған уақыты.

Өнім және стартап

productөнім

Өнім — адамдар мәселесін шешу үшін шынымен қолданатын нәрсе, жай ғана істеп тұрған код емес.

featureмүмкіндік

Мүмкіндік — өнімнің адамға істетіп беретін бір ісі.

баламасы: функцияболмайды: фича

MVP (minimum viable product)MVPлатынша қалады

MVP — идеяның дұрыстығын тексеруге жететін, ең қарапайым жұмыс істейтін нұсқа.

MVP-ді жылтыратпа: алдымен бес адамға көрсет.

prototypeпрототип

Прототип — бір сұраққа жауап табу үшін жасалған дөрекі нұсқа; оны лақтырып тастауға болады.

demoдемо

Демо — өнімнің істеп тұрғанын тікелей көрсететін қысқа көрініс.

ideaидея

Идея — жұмыстың ең арзан бөлігі; маңыздысы — одан не жасайтының.

problemмәселе

Мәселе — нақты адамның басындағы қиындық; өнімің соны жоюға тиіс.

Технологиядан емес, мәселеден баста.

solutionшешім

Шешім — мәселеге берген жауабың; ол мүмкін жауаптардың бірі ғана.

customerклиент

Клиент — ақы төлейтін адам; ол әрқашан пайдаланушымен бір адам бола бермейді.

баламасы: тұтынушы

feedbackпікір

Пікір — адамдардың өнімді қолданып көргеннен кейін айтқаны; ол идея туралы айтқанынан әлдеқайда құнды.

баламасы: кері байланыс

launchіске қосу

Іске қосу — өнімнің өз ортаңнан тыс адамдарға қолжетімді болған сәті.

shipшығару

Шығару — жұмысты адамдардың қолына жеткізу; «менің компьютерімде істейді» әлі шығару емес.

Жылына бір рет мінсіз нәрсе емес, апта сайын кішкентай нәрсе шығар.

iterateқайталап жетілдіру

Қайталап жетілдіру — шығару, не болғанын бақылау, өзгерту, қайта шығару.

roadmapжол картасы

Жол картасы — нені қандай ретпен жасайтының және нелердің кезегін күтетіні.

backlogbacklogлатынша қалады

Backlog — әлі орындалмаған істердің тізімі; басындағысы дәл қазір маңыздысы болатындай реттеледі.

баламасы: орындалмаған тапсырмалар тізімі

taskтапсырма

Тапсырма — аяқтауға және тексеруге болатындай шағын жұмыс бөлігі.

Тапсырманы шағын қадамдарға бөл де, әр қадамнан кейін нәтижені тексер.

priorityбасымдық

Басымдық — бәрін бірдей істеуге мүмкіндік болмағанда, алдымен қайсысы істелетіні.

deadlineмерзім

Мерзім — жұмыстың бітуге тиіс күні.

болмайды: дедлайн

startupстартап

Стартап — жаңа нәрсемен тез өсудің жолын іздеп жүрген жас компания.

founderнегізін қалаушы

Негізін қалаушы — компанияны бастаған және оның тәуекелін көтеретін адам.

баламасы: фаундер

pitchпитч

Питч — не жасап жатқаныңды және оның не үшін маңызды екенін қысқа әрі анық айтып беру.

investorинвестор

Инвестор — компанияның үлесіне ие болу үшін оған ақша салатын адам.

acceleratorакселератор

Акселератор — жас команданы бірнеше айға алып, тезірек өсуге итермелейтін бағдарлама.

pricingбаға

Баға — нең үшін, қанша және қандай жиілікпен ақы сұрайтының.

subscriptionжазылым

Жазылым — бір рет емес, ай сайын тұрақты сома төлеу.

Студентке тұрақты жазылым болжауға оңай; күтпеген шот API кілті мен циклдерден шығады.

болмайды: подписка

trialсынақ мерзімі

Сынақ мерзімі — шешім қабылдағанша ақылы өнімді тегін қолдануға берілетін уақыт.

growthөсу

Өсу — өнімді қолданатын адамның көбеюі және олардың қайта оралуы.

marketнарық

Нарық — осы мәселесі бар және оны шешуге ақы төлей алатын адамдардың бәрі.

communityқауымдастық

Қауымдастық — бір өнімнің немесе бір тақырыптың айналасындағы, бір-біріне көмектесетін адамдар.

mentorтәлімгер

Тәлімгер — осы жолмен алда жүрген адам; бір әңгімеде бір жылдық қатеден құтқарады.

баламасы: ментор

portfolioпортфолио

Портфолио — жасаған дүниелеріңнің ашық жинағы: сілтемелер мен репозиторийлер.

Аяқталып, жарияланған бір жоба бітпеген он жобадан көп нәрсе айтады.

user storyпайдаланушы тарихы

Пайдаланушы тарихы — кім, нені, не үшін қалайтынын бір сөйлеммен жазу: «студент ретінде мен … қалаймын, себебі …».

Әр пайдаланушы тарихын агентке берілетін бір тапсырмаға айналдыр.

болмайды: юзер-стори

jobs to be doneшешілетін міндет

Шешілетін міндет — адам сенің өніміңді өз өміріндегі нақты бір істі тындыру үшін «жалдайды» деген көзқарас.

Ешкім жазба қолданбасын қаламайды — ұмытпауды қалайды.

баламасы: jobs to be done

personaпайдаланушы бейнесі

Пайдаланушы бейнесі — ойдан шығарылмай, шын әңгімелерден құралған бір типтік пайдаланушының қысқаша портреті.

Бір пайдаланушы бейнесіне қарап жаса; бәріне арнағаның ешкімге жетпейді.

баламасы: персона

user journeyпайдаланушы жолы

Пайдаланушы жолы — адамның өнім туралы алғаш естіген сәтінен бастап, оны апта сайын қолданғанға дейінгі бүкіл жолы.

Біреуге көрсетер алдында сол жолды телефоннан өзің өтіп шық.

target audienceмақсатты аудитория

Мақсатты аудитория — өнімнің нақты кімге арналғаны.

«Барлығы» деген — мақсатты аудитория емес.

problem statementмәселенің тұжырымы

Мәселенің тұжырымы — бұл кімнің мәселесі, қашан кездеседі және неге ауыр екенін бір-екі сөйлеммен айту.

Әр жобаны технологиядан емес, мәселенің тұжырымынан баста.

changelogөзгерістер журналы

Өзгерістер журналы — әр нұсқада не өзгергенін күнімен жазып отыратын тізім; өнімді қолданатын адамға арналады.

Әр шығарылымға екі жол жазғаның да пайдаланушыға өнімнің тірі екенін сездіреді.

баламасы: changelog

trade-offайырбас

Айырбас — бірдеңені алу үшін екіншісінен бас тарту: мүмкіндік есебінен жылдамдық, қуат есебінен қарапайымдылық.

Айырбасты дауыстап айт — сонда ол кездейсоқтық емес, саналы шешім болады.

баламасы: trade-offболмайды: трейд-офф

stakeholderмүдделі тарап

Мүдделі тарап — жоба мүддесіне тиетін кез келген адам: пайдаланушы, тапсырыс беруші, оқытушы, инвестор.

Мүдделі тараптарға слайд емес, істеп тұрған демо көрсет.

болмайды: стейкхолдер

validationидеяны тексеру

Идеяны тексеру — жасамақ болған нәрсеңнің шынымен керек екенін жасар алдында адамдардан сұрап білу.

Он мың жол код жазбас бұрын он адаммен сөйлес.

баламасы: валидация

feedback loopкері байланыс айналымы

Кері байланыс айналымы — шығару, бақылау, тыңдау, өзгерту деген қайталанатын айналым; ол неғұрлым қысқа болса, соғұрлым тез үйренесің.

Бір күндік кері байланыс айналымы бір айлық жоспардан көп үйретеді.

retentionпайдаланушыны ұстап қалу

Пайдаланушыны ұстап қалу — бір рет көргеннен кейін қайта оралып, өнімді қолдана беретін адамдардың үлесі.

Жүз адам тіркелгенмен, қайта оралғаны он болса, оның мәні аз.

баламасы: retentionболмайды: удержание

churnпайдаланушының кетуі

Пайдаланушының кетуі — белгілі бір уақыт ішінде өнімді қолдануды тоқтатқандардың үлесі.

Кеткендерден себебін сұра — олар шынын ашығырақ айтады.

баламасы: churnболмайды: отток

product-market fitөнім мен нарықтың сәйкестігі

Өнім мен нарықтың сәйкестігі — жасағаныңды қалайтын адам жеткілікті болып, олар сұратпай-ақ қайта оралатын сәт.

Өнім мен нарық сәйкескенін сезесің: өнім бұзылса, адамдар бірден шағымданады.

баламасы: product-market fit (PMF)

pivotбағытты бұру

Бағытты бұру — бірінші нұсқа өз адамын таппағанда, үйренгеніңді сақтап қалып, идеяны өзгерту.

Бағытты бұру — сәтсіздік емес; бұрмай қою көбіне сәтсіздік.

баламасы: pivotболмайды: пивот

onboardingалғашқы таныстыру

Алғашқы таныстыру — жаңа пайдаланушының өнімді ашқаннан бастап, бірінші пайдалы нәтижені алғанға дейінгі алғашқы бірнеше минуты.

Бірінші нәтиже бір минуттан көп уақыт алса, адамдардың көбі кетіп қалады.

баламасы: onboardingболмайды: онбординг

Курс және шеберлік сабағы

masterclassшеберлік сабағы

Шеберлік сабағы — бірге бір нәрсе жасай отырып үйренетін қысқа әрі қарқынды сабақ.

болмайды: мастер-класс

workshopворкшоп

Воркшоп — тек тыңдап қана қоймай, әркім өз қолымен жұмыс істейтін сабақ.

баламасы: практикум

courseкурс

Курс — бірінші қадамнан бастап дайын нәтижеге жеткізетін сабақтар тізбегі.

lessonсабақ

Сабақ — курстың бір бөлігі; бір отырыста аяқтауға жететіндей қысқа.

module (of a course)модуль

Модуль — бір тақырыпқа арналған сабақтар тобы.

3-модуль агенттер туралы.

stepқадам

Қадам — тізбектегі дәл қазір істеуге тиіс бір әрекет.

Қадам: 2/8.

quizтест

Тест — ұғымның шынымен қонғанын байқататын бірнеше сұрақ.

Дұрыс емес. Тағы байқап көр.

баламасы: сынақболмайды: викторина

exerciseжаттығу

Жаттығу — білімді шын мәнінде меңгеру үшін өз қолыңмен орындайтын шағын тапсырма.

homeworkүй тапсырмасы

Үй тапсырмасы — сабақтан кейін өз бетіңмен істейтін жұмыс; үйренудің көбі осында болады.

hintишара

Ишара — жауапты бермей-ақ, бағыт көрсететін нұсқау.

tipкеңес

Кеңес — тәжірибеден шыққан қысқа әрі пайдалы ақыл.

exampleмысал

Мысал — дерексіз ережені түсінікті ететін нақты жағдай.

noteескерту

Ескерту — есте ұстауға тұрарлық қысқа сөз.

progressүлгерім

Үлгерім — курстың қанша бөлігін өтіп шыққаның.

Тоқтаған жеріңнен жалғастыр.

болмайды: прогресс

scoreұпай

Ұпай — дұрыс жауаптың саны; бұл саған арналған белгі, баға емес.

10 сұрақтың 7-еуіне дұрыс жауап бердің.

levelдеңгей

Деңгей — материалдың қаншалықты күрделі екені: бастаушыдан жоғары деңгейге дейін.

beginnerбастаушы

Бастаушы — бұл істі бірінші рет істеп отырған адам; бұрын бағдарламалау талап етілмейді.

intermediateорта деңгей

Орта деңгей — бұрын бірдеңе жасап көрген, енді оны дұрыстап жасағысы келетін адам.

advancedжоғары деңгей

Жоғары деңгей — ұзақ істейтін агенттерге, қатар жүретін жұмысқа және шығынды басқаруға дайын адам.

certificateсертификат

Сертификат — курсты бітіргеніңнің дәлелі; бірақ жасаған жобаларың одан да құнды.

glossaryглоссарий

Глоссарий — терминдердің қарапайым түсіндірмесі берілген тізім, яғни осы бет.

баламасы: терминдер сөздігі

cheat sheetжадынама

Жадынама — жұмыс үстінде қол астында тұратын пәрмендер мен ережелер жинақталған бір бет.

болмайды: шпаргалка

slidesслайдтар

Слайдтар — тікелей сабақ кезінде көрсетілетін презентация.

recordingжазба

Жазба — сабақтың бейнесі; келе алмағандарға арналған.

live streamтікелей эфир

Тікелей эфир — сабақтың болып жатқан сәтте таратылуы; сұрағыңды сол жерде қоя аласың.

builderжасаушы (builder)

Жасаушы — өзін бағдарламашы деп атаса да, атамаса да, дүние жасайтын кез келген адам.

teamкоманда

Команда — бір дүниені бірге жасап жатқан бірнеше адам.

баламасы: топ

Q&Aсұрақ-жауап

Сұрақ-жауап — сұрап, жауап алатын бөлім; мұнда ақымақ сұрақ деген болмайды.

speakerспикер

Спикер — сабақты жүргізіп отырған адам.

баламасы: баяндамашы

participantқатысушы

Қатысушы — залдағы немесе эфирдегі әркім, соның ішінде сен де.

registrationтіркелу

Тіркелу — сабаққа жазылып, өзіңе орын сақтап қою.

Шеберлік сабағына тіркел. Ол тегін.

болмайды: регистрация

lab (hands-on lab)практикалық жұмыс

Практикалық жұмыс — бәрін өзің теріп отыратын, соңында жұмыс істейтін нәтиже шығатын бағытталған тапсырма.

баламасы: практикум

templateүлгі

Үлгі — нөлден бастамай, көшіріп алып өзгертетін дайын файл немесе жоба.

Промпт үлгісін көшіріп алып, ішіне өз тапсырмаңды жаз.

болмайды: шаблон

checklistтексеру тізімі

Тексеру тізімі — жұмысты «бітті» деуден бұрын растап шығатын қысқа тізім.

Deploy жасамас бұрын тексеру тізімін қарап шық.

болмайды: чек-лист

live codingтікелей код жазу

Тікелей код жазу — қатысушылардың көз алдында, қателерімен қоса код жазу; сонда жұмыстың шын барысы көрінеді.

баламасы: live codingболмайды: лайвкодинг

pair programmingжұптасып код жазу

Жұптасып код жазу — бір экранның алдындағы екі адам: біреуі теріп отырады, екіншісі бір қадам алда ойлап, қатені байқайды.

ЖИ-мен жұмыс істеу жұптасып код жазуға ұқсайды: алдын ала ойлайтын жақ — сенсің.

болмайды: парное программирование

cohortоқу ағымы

Оқу ағымы — курсты сенімен бір мезгілде бастап, бірге аяқтайтын топ.

баламасы: топболмайды: поток

contributionүлес қосу

Үлес қосу — өзге адамның жобасына жіберген кез келген жақсартуың: түзету, тест, құжаттамадағы бір жол немесе аударма.

Бірінші үлесің README файлының қазақша аудармасы болуы мүмкін.

болмайды: контрибьют

side projectжеке жоба

Жеке жоба — тапсырма бойынша емес, өзің қалағандықтан, бос уақытыңда жасайтын дүние.

Бұл салада мансап дипломнан емес, бір шағын жеке жобадан басталады.

баламасы: side projectболмайды: пет-проект

hackathonхакатон

Хакатон — командалар нөлден бастап жұмыс істейтін дүние жасап шығатын бір-екі күндік жарыс.

Қазақстанда хакатон жыл бойы өтеді: біреуіне өтінім бер.